Komunikowanie religijne

Na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II rozmawiano o komunikowaniu i religiach. Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Komunikowanie postreligijne w pluralistycznym społeczeństwie. Perspektywy dialogu”, zgromadziła naukowców z jedenastu ośrodków naukowych.

Inicjatorem i pomysłodawcą konferencji, która odbyła się 4 czerwca 2025 roku, był ks. dr hab. Rafał Jakub Pastwa. W swoich badaniach rozwija on koncepcję komunikowania religijnego i postreligijnego, a także jest praktykiem dialogu w obszarze religii, kultury i społeczeństwa. Jak zaznacza, Postreligijna kultura jest efektem dekonstrukcji zachodniej ontologii i nabiera dopiero swoich kształtów. Współczesny człowiek zachodu jest uczestnikiem „epoki interpretacji, bo zdaje sobie sprawę w procesie myślenia i komunikowania, że doniosłe problemy ludzkości nie wyczerpują się w poszczególnych i odseparowanych od siebie dziedzin. Stąd pomysł, by zorganizować konferencję interdyscyplinarną, gromadzącą medioznawców i komunikologów, filozofów i prawników. Organizatorem była Katedra Języka, Retoryki Prawa Mediów na KUL.

Komunikowanie w religii

Jako pierwszy referat wygłosił pomysłodawca wydarzenia. Tytuł wystąpienia brzmiał: „Komunikowanie postreligijne. Definicje, zakres i możliwe zastosowania”. Postreligijność rozumiana jest przeze mnie jako forma relacji do religii i treści religijnych w społeczeństwie ponowoczesnym, gdzie religia i treści religijne sprowadzane są przeważnie do rzeczywistości, posiadającej znaczenie historyczne, kulturowe, estetyczne oraz zdolność do wpływania na nastroje społeczne. Postreligijność pomija lub marginalizuje eschatologiczną warstwę religii, traktując ją jako jeden z wielu produktów na rynku medialnym albo jedną z wielu opcji do wyboru. Tak postrzegana religia nie może i nie powinna rościć sobie prawa do udzielania definitywnych odpowiedzi na kluczowe pytania o sens życia człowieka i o jego przeznaczenie. Postreligijność oznacza również niezdolność do rozpoznawania czy poprawnego interpretowania tekstów i symboli religijnych, w analizowanym obszarze chrześcijańskim, w konsekwencji utraty związku z religią pojmowaną jako istotny element codzienności, zdolny zasadniczo wpływać na ludzkie życie – wyjaśniał podczas swojego wystąpienia ks. dr hab. Rafał Jakub Pastwa. Podkreślił,  że impulsem do badań i namysłu nad komunikowaniem postreligijnym stał się projekt postsekularny J. Habermasa i założenie o konieczności translacji tekstów religijnych i komunikatów na język adekwatny dla umysłów sekularnych, a także założenie o osmotycznym uczeniu się wierzących i niewierzących obywateli w społeczeństwie pluralistycznym. Stąd kluczową kwestią wydaje się zdolność do uprawiania dialogu i umiejętność współpracy na rzecz istotnych społecznie problemów. Redukcja transcendentalna nie musi koniecznie oznaczać zagrożenia dla instytucji religijnych, liderów religijnych i wierzących członków państw demokratycznych, a raczej szansę i w jakimś sensie ratunek, gdyż postsekularne formy wiary i duchowości są otwarte, niepełne i hybrydowe, a zatem nie ma już powrotu do dawnej formy religijności i komunikacji religijnej. Współczesny człowiek zachodu żywi przekonanie, że niewiele rzeczy ma jeszcze jakiekolwiek znaczenie i cierpi na dwie dolegliwości: smutek i samotność. Komunikowanie postreligijne jest wytwarzaniem wspólnego języka, wychodzeniem poza utarty schemat własnego języka i pojęć – podkreślił. 

Jako kolejny głos zabrał prof. dr hab. Piotr Gutowski, filozof z KUL. Podczas wykładu „O wadach, zaletach i niezbędności przekładu treści religijnych na język świecki”. Profesor zauważył, że nie żyjemy w nowej epoce, ale mamy do czynienia z pewną formą ciągłości. Translacja tekstów religijnych obecne wymaga poszukiwania języka umożliwiającego porozumienia, a więc języka neutralnego metafizycznie, uznania obiektywnej epistemologii i reguł racjonalnego sporu, a także określenia celów dialogu, bo nie może nim być ujednolicenie czy wzajemne oskarżenia. Dzisiejsze spory toczą się poza polem racjonalnym. Jedna strona uznaje język świecki za ateizm i odwrotnie – mówił. Postulował w procesie dialogu w społeczeństwie postsekularnym umiarkowany agnostycyzm, bo nie możemy mieć absolutnej pewności, że coś jest lub nie.

Dr hab. Marek Rembierz z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach wygłosił referat zatytułowany „W stronę dialogu o religii i pluralizmie: J. Mariański, P. Berger, J. Habermas i J. Ratzinger”. Zwracał uwagę, że pluralizm i prawda w konkluzji są istotne, ale pluralizm można głosić jako „pluralizm dla swoich”. Trzeba o pluralizmie mówić pluralistycznie, bo każdy ma swoje schematy i mówi sowim językiem – zaznaczył. 

Dr hab. Aldona Maria Piwko, prof. Akademii Finansów i Biznesu Vistula w Warszawie rozwinęła temat „Komunikowanie postreligijne papieża Franciszka w relacjach ze światem arabskim: od symboliki do pragmatycznej współpracy”. Zauważyła, że nastąpiło przesunięcie z różnic doktrynalnych na wyzwania cywilizacyjne, główne problemy współczesnego świata w dialogu interreligijnym. Dostrzegła w procesie badań, że papież Franciszek wykonywał w kierunku muzułmanów uniwersalne gesty zamiast teologicznych rozważań. Zasugerowała w tym kontekście konieczność rozwoju teorii komunikacji międzyreligijnej, w tym werbalnej i niewerbalnej, edukację międzyreligijną, lokalne inicjatywy dialogu a także analizę narracji medialnych na temat konfliktów religijnych.

Ks. dr hab. Rafał Leśniczak, prof. z Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego zaprezentował temat „Pryncypia komunikowania politycznego Kościoła katolickiego w perspektywie ponowoczesności”. Przedstawił definicję komunikowania politycznego oraz wskazał, że odbywa się ono przy zaangażowaniu mediów masowych.

Dr hab. Maria Joanna Gondek, prof. KUL z Katolickiego Uniwersytet Jana Pawła II analizowała problem zatytułowany „Rola ethosu w kształtowaniu kultury dialogu”. Podkreśliła, że w dialogu chodzi o przekonanie kogoś do swoich racji, stąd wymaga to odwoływania się do rozumu słuchacza, uwzględnienia jego nastawienie i odwoływania się do emocji słuchacza.

Dr hab. Paulina Olechowska z Uniwersytetu Szczecińskiego przedstawiła temat „Prosto z Mostu” jako przykład dialogu ekumenicznego młodzieży w regionie”. Medioznawczyni skoncentrowała się na analizie dialogu ekumenicznego na podstawie inicjatywy medialnej liderów religijnych w Szczecinie. Zwróciła również uwagę, że w tym procesie kluczowe są kompetencje poszczególnych osób do prowadzenia dialogu. 

W dalszej kolejności głos zabrał ks. dr Grzegorz Brudny,  proboszcz Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Lublinie. Wygłosił referat „Moje doświadczenia dialogu ekumenicznego”. Analizował kulturowe i społeczne konteksty ekumenizmu oraz drogę do współczesnej perspektywy ekumenicznego Lublina.

Dr hab. Andrzej Adamski, prof. WSIiZ z Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania z siedzibą w Rzeszowie, Kolegium Mediów i Komunikacji Społecznej przedstawił  fragment badań zespołu medioznawców zatytułowany „Algorytmizacja sacrum: Marginalizacja treści religijnych w środowisku cyfrowym na przykładzie kultu Cyryla i Metodego wobec dominacji popkulturowych Walentynek”. Zwrócił uwagę w konkluzji na problemie algorytmizacji sacrum oraz marginalizacji treści religijnych w środowisku cyfrowym. Z kolei dr Łukasz Sarowski z Katolickiego Uniwersytetu Jana Pawła II przedstawił problematykę rozwijaną wraz z ks. dr hab. Rafałem Jakuba Pastwą „Empatia ucieleśniona w świecie algorytmów: AI w służbie relacji człowiek–zwierzę”. Podstawę koncepcji stanowi niemetafizyczna etyka somatycznej solidarności i wrażliwości R.R. Acampory oraz kierunku sztucznej inteligencji i technologii. Kategoria „somatic sympathy” mogłaby w opinii badaczy stanowić uniwersalny fundament etyki w społeczeństwie postsekularnym.

Prawnicze spojrzenie

Drugi panel został zdominowany przez prawników. Rozpoczął go prof. dr hab. Jacek Sobczak z Akademii Ekonomiczno-Humanistycznej w Warszawie, Instytutu Własności Intelektualnej i Prawa Medycznego referatem „Instytucjonalna pozycja kościołów i związków wyznaniowych w perspektywie braku regulacji ustawowych wymaganych przez art. 25 ust. 5 Konstytucji RP”. W ramach wystąpienia poddał w wątpliwość czy słuszne jest mówienie o wolności religii i sumienia czy raczej należy używać sformułowania „wolność sumienia i wyznania”.

Prof. dr hab. Katarzyna Chałubińska-Jentkiewicz z Akademii Leona Koźmińskiego analizowała temat „Moralność publiczna jako wyznacznik regulacji treści cyfrowych”. Natomiast dr hab. Maria Gołda-Sobczak, profesor Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu – wygłosiła referat „Wolność sumienia i religii a problem prawa do pochówku”. Wskazała wyzwania współczesnej kultury a także odwołała się do istniejących przepisów prawa. Wskazała, że prawo do grobu ma charakter cywilno-prawny.

Dr hab. Ksenia Kakareko, prof. Uniwersytetu Warszawskiego analizowała temat „Śmiech i grzech. Między satyrą a obrazą uczuć religijnych”. Odnosząc się do wykorzystywania przez młodzież motywów religijnych do satyry w mediach cyfrowych zauważyła, że ma to również pozytywne aspekty, gdyż do zrozumienia satyry religijnej potrzebna jest wiedza z zakresu religii. 

Dr hab. Grzegorz Tylec, prof. KUL wygłosił referat „Prawo do prywatności osób duchownych”. Zwrócił uwagę na przykłady orzecznictwa w poszczególnych krajach europejskich. Ks. prof. dr hab. Piotr Stanisz z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II podjął się analizy tematu „W porozumieniu czy po zasięgnięciu opinii? Zmiany w zasadach organizowania nauki religii w szkołach publicznych (2024-2025)”. Zwrócił uwagę na zmiany w tym zakresie, jakie dotkną najmniejsze związki wyznaniowe.

Dr hab. Witold Sobczak, prof. z Akademii im. Jakuba z Paradyża w Gorzowie Wielkopolskim” wygłosił referat „Komunikowanie przekonań religijnych w przestrzeni publicznej (pluralistycznej?): prawo do symboli – prawo do sprzeciwu”. Postawił pytanie w trakcie rozważań, dotyczące tego, czy symbole religijne lub przedmioty sugerujące przynależność do określonego światopoglądu stanowią „zakłócenie neutralności światopoglądu” i w jakim stopniu przestrzeń wspólna i pluralistyczna ma być wolna od symboli. Podstawę analiz stanowiły orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz wybrane dokumenty Organizacji Narodów Zjednoczonych. 

Dr Rafał Paprzycki, sędzia Sądu Rejonowego  wygłosił wykład „Sekta religijna: zagrożenie czy gracz na wolnym rynku idei?”. Dr Lidia Jaskuła z Katolickiego Uniwersytetu Jana Pawła II przedstawiła temat „Czy przewodniczący KRRiT jest gwarantem perspektywy dialogu w medialnym komunikowaniu (post)religijnym?”. 

Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Komunikowanie postreligijne w pluralistycznym społeczeństwie. Perspektywy dialogu” odbyła się pod patronatem Polskiego Towarzystwa  Naukowego Prawa Prasowego i w ramach Sekcji Komunikowania Religijnego Polskiego Towarzystwa Komunikacji Społecznej.

rj, ad